.

ampleksus (łac. amplexus) - specyficzny uchwyt samicy płaza przednimi kończynami samca, podczas okresu godowego. Takie zbliżenie się partnerów zapewnia obecność samca w momencie składania jaj i ich zapłodnienie. U poszczególnych gatunków uchwyt ten może być bardzo silny i długotrwały, lub też nietrwały (w każdej chwili partnerzy mogą się rozłączyć). Ampleksus występuje powszechnie u płazów bezogonowych, znacznie rzadziej zaś u płazów ogoniastych. Aby przednie kończyny samca nie ześlizgiwały się z ciała samicy, na przednich kończynach wielu gatunków płazów w okresie godowym pojawiają się szorstkie zgrubienia, tzw. modzele godowe. Ich kształt, kolor i rozmieszczenie są cechą charakterystyczną dla gatunku. Wyróżnia się dwa typy ampleksusu:
ampleksus pachowy - (łac.: amplexus axillaris) polega na tym, że samiec chwyta samicę "pod pachy"; jest to przeważnie uchwyt bardzo silny, występuje m. in. u żab i ropuch

autotomia ogona - samorzutne odrzucanie części ogona zachodzące w pewnych okolicznościach. Odrzucenie ogona następuje odruchowo, w momencie, gdy zwierzę zostanie schwycone za ogon, rzadziej także wtedy, gdy jest przytrzymywane bez dotykania ogona lub w innej stresowej sytuacji (np. po umieszczeniu w ciasnej przestrzeni). Powstała rana zaczyna się po pewnym czasie zabliźniać, a ogon zaczyna odrastać (ulegać regeneracji), Właściwość tę posiada większość europejskich gatunków jaszczurek (poza rodzinami: Agamidae i Chamaeleonidae) oraz jeden europejski płaz ogoniasty - salamandra luzytańska

batrachologia - nauka zajmująca się płazami

błona bębenkowa - (ang.: ear drum) mała, zwykle okrągława błona wchodząca w skład skóry pokrywającej czaszkę u płazów bezogonowych i gadów (nie występuje m. in. u płazów ogoniastych i węży); wchodzi ona w skład tzw. ucha środkowego. Błona bębenkowa rozpięta jest przeważnie na chrzęstnym pierścieniu, przez co zamyka tzw. jamę bębenkową i jest widoczna z zewnątrz. U wielu jaszczurek błona bębenkowa jest zapadnięta w głąb głowy i spoczywa na dnie płytkiego przewodu słuchowego. U jaszczurek błona bębenkowa nie jest widoczna z zewnątrz, a w miejscu gdzie znajdują się uszy, widoczne są pojedyńcze duże otwory, często owalnego kształtu, tzw. otwory uszne

bruzda gardzielowa - (łac. sulcus gularis) poprzeczna bruzda leżąca na brzusznej powierzchni szyi występująca u niektórych gatunków jaszczurek

bruzdy międzyżebrowe - (ang.: costal grooves) poprzeczne bruzdy dzielące zewnętrznie ciało na segmenty, występują u niektórych płazów ogoniastych i amfisben

chelonologia - nauka zajmująca się żółwiami

długość ciała - u jaszczurek, węży, płazów ogoniastych - mierzy się ją po brzusznej stronie ciała od końca pyska, do końca ogona; długość ogona mierzy się od otworu odbytowego do końca ogona

dzieworodność, dzieworództwo - patrz "partenogeneza"

endemiczne (formy, gatunki) - występowanie (formy, gatunku) tylko na pewnym ograniczonym obszarze, często na skutek izolacji geograficznej

estywacja - patrz "sen letni"

fałdy grzbietowe - (łac.: plicae dorsales) (ang.: dorsolateral folds) Wzdłużne, parzyste listwy skórne cišgnšce się na granicy boków i grzbietu u niektórych płazów bezogonowych (np. rodzaj Rana)

fałd podgardzielowy - (łac.: plica subpharyngealis) poprzeczna bruzda skórna leżąca na brzusznej powierzchni szyi, widoczna często także po bokach głowy, występująca u niektórych gatunków płazów

gruczoły przedanalne - gruczoły, podobne do gruczołów udowych, lecz występujące na spodniej stronie tułowia, w okolicy otworu kloakalnego, występujące u niektórych jaszczurek (np. gekonów)

gruczoły przyuszne (parotydy) - (ang.: parotid glands) duże, parzyste zgrubienia na głowie u niektórych gatunków płazów; ich kształt i wielkość jest cechą charakterystyczną dla gatunku; parotydy są dużymi skupiskami gruczołów jadowych

gruczoły udowe - - patrz "otwory udowe"

herpetologia - nauka zajmująca się tradycyjnie płazami i gadami

hibernacja (sen zimowy) - stan odrętwienia polegający na zmniejszeniu intensywności procesów życiowych będący przystosowaniem do przetrwania niekorzystnych warunków zimowych

indeks D.p./C.int. -- patrz "pierwszy palec tylnej kończyny u żab"

jajo gada - jajo gada jest owalne, przeważnie białawe pokryte suchą, pergaminową, dość cienką i miękką skorupką

jajo płaza - właściwe jajo płaza jest zazwyczaj kuliste, na zewnątrz otoczone przeważnie kulistą lub owalnie wydłużoną galaretowatą, wilgotną otoczką, często przezroczystą, o różnej grubości

jajorodność - forma rozrodu zwierząt polegająca na rozwoju embrionalnym potomstwa poza organizmem matki - w jaju

jajożyworodność - forma rozrodu zwierząt polegająca na składaniu przez samicę jaj z zupełnie rozwiniętym potomstwem, wykluwającym się zaraz po złożeniu jaj, lub też na rodzeniu młodych, uwalniających się z otoczek jajowych bezpośrednio przed opuszczeniem organizmu matki

karapaks - grzbietowa część pancerza u żółwi

kołnierzyk - (łac.: collare) (ang.: collar) pojedyńczy, poprzeczny rząd większych łusek okalający brzuszną powierzchnię szyi (patrz rysunek); wolne krawędzie łusek wchodzących w skład kołnierzyka mogą tworzyć linię prostą lub zygzakowatą; występuje u wielu gatunków jaszczurek. Liczba łusek kołnierzyka może być różna i jest cechą charakterystyczną dla gatunku

listwy skórne - wzdłużne fałdy (zgrubienia) skóry występujące u wielu gatunków płazów ogoniastych

linia kręgowa - (łac.: linea vartebralis) Jasna linia ciągnąca się wzdłuż kręgosłupa u niektórych płazów bezogonowych (np. rodzaj Rana)

łuski grzbietowe (dorsalia) - (ang.: dorsal scales) łuski pokrywające grzbiet tułowia u węży i jaszczurek; u węży liczy się je bądź zliczając łuski w dwóch sąsiednich, ułożonych naprzemianlegle poprzecznych rzędach, albo licząc łuski w jednym ukośnie załamanym rzędzie (w kształcie litery "V"); u jaszczurek łuski grzbietowe często ułożone są w poprzecznych rzędach

makia - zarośla wiecznie zielonych krzewów i skarlałych drzew występujące w rejonie wybrzeży Morza Śródziemnego

metamorfoza (przeobrażenie) - zjawisko polegające na zmianie postaci z larwalnej na postać kształtem zbliżoną już do dorosłego osobnika, ale jeszcze niedojrzałą płciowo; występuje m.in. u płazów

modzele godowe - (ang.: nuptial pads) szorstkie i wypukłe zgrubienia na przednich kończynach (często na dłoniach) samców płazów bezogonowych pojawiające się w okresie godowym; ich wielkość, rozmieszczenie i kolor jest cechą charakterystyczną dla gatunku

modzele podeszwowe - (ang.: tuberkules) brodawkowate wybrzuszenia występujące na spodnich powierzchniach stóp i dłoni wielu gatunków płazów; ich rozmieszczenie, wielkość i kształt są cechami charakterystycznymi dla gatunku. Przy rozpoznawaniu żab szczególnie istotny jest modzel podeszwowy wewnętrzny (łac.: callus intermedius) (ang.: metatarsal tubercules) U niektórych płazów bezogonowych (grzebiuszki) jest on silnie rozwinięty i służy do kopania w ziemi (ang.: spade)

narząd Jacobsona - specyficzny narząd zmysłu węchu występujący u gadów

neotenia - zjawisko polegające na uzyskiwaniu dojrzałości płciowej i zdolności do rozmnażania się u larw, lub też nadmiernym przedłużaniu się życia w formie larwalnej, bez rozmnażania się; występuje m.in. u płazów

ofiologia - nauka zajmująca się wężami

otwór kloakalny, otwór analny - otwór znajdujący się u większości europejskich płazów i gadów (poza płazami bezogonowymi) zdecydowanie po brzusznej stronie ciała, u nasady ogona. U płazów bezogonowych otwór kloakalny znajduje się również na brzusznej powierzchni ciała, lecz przesunięty jest bardziej ku grzbietowi. U płazów i gadów otwór ten stanowi ujście kloaki - ostatniego odcinka przewodu pokarmowego, do którego otwierają się także ujścia przewodów wyprowadzających narządów wydalniczych i rozrodczych. U gadów kloaka jest zwykle podzielona na trzy odcinki, oddzielone pierścieniami mięśni: w jednym odcinku gromadzi się mocz, w drugim kał, a ostatni stanowi u samicy ujście dróg rodnych, a u samca wynicowuje się na zewnątrz, wchodząc w skład narządu kopulacyjnego samca

otwór uszny - (łac. tympanum) - - patrz. hasło "błona bębenkowa"

otwory udowe - (łac. pori femorales) (ang.: femoral pores) Są to otwory stanowiące ujścia tzw. gruczołów udowych; ich wonna wydzielina umożliwia rozpoznanie się partnerów podczas rozrodu. Otwory udowe są zazwyczaj lepiej rozwinięte (większe) u samców niż u samic. Znajdują się one na bocznych, wewnętrznych powierzchniach ud (tylnych kończyn). Na każdym udzie są one ułożone w pojedyńczym, wzdłużnym rzędzie. Liczba otworów udowych jest zmienna, charakterystyczna dla danego gatunku. Twory te charakterystyczne są dla wielu gatunków jaszczurek (w Europie brak ich m. in. u scynków)

parotydy - - patrz "gruczoły przyuszne"

partenogeneza (dzieworodność) - rozmnażanie się samic bez udziału samców; występuje sporadycznie lub regularnie u niektórych gatunków bezkręgowców i kręgowców; stwierdzono ją u jaszczurki skalnej u której samice składają niezapłodnione jaja, z których wykluwają się wyłącznie osobniki płci żeńskiej

pierwszy palec tylnej kończyny u żab - (łac.: digitus primus) jego długość w stosunku do długości wewnętrznego modzela podeszwowego (indeks D.p./C.int.) jest jedną z najistotniejszych cech gatunkowych przy oznaczaniu żab

pileus - grzbietowa powierzchnia głowy u jaszczurek

plastron - spodnia, brzuszna część pancerza u żółwi

reintrodukcja (gatunku) - powtórne wprowadzenie danego gatunku na obszar, gdzie gatunek ten poprzednio już występował

reptiliologia - nauka zajmująca się gadami

rezonatory (worki głosowe lub powietrzne) - (ang.: vocal sacs) pojedyńcze lub parzyste uchyłki błony śluzowej, znajdujące się w obrębie głowy, służące do wzmacniania dźwięków wydawanych przez drgające struny głosowe; występują u płazów u niektórych gatunków rezonatory ukryte są wewnątrz gardzieli pod językiem, a u innych podczas wydawania dźwięku widoczne są na zewnątrz głowy w okolicach kątów szczęk jako "błoniaste baloniki"

rowki nosowo-wargowe - (ang.: nasolabial grooves) rowki biegnące w dół od każdego otworu nosowego prostopadle do krawędzi górnej wargi; zwiększają percepcję bodźców chemicznych; występują u rodziny salamander bezpłucnych

rozwój embrionalny - rozwój od momentu zapłodnienia do wyklucia się młodego osobnika z jaja lub opuszczenia organizmu matki

rozwój larwalny - u płazów - rozwój od momentu wyklucia się larwy z jaja (lub opuszczenia przez nią ciała matki) do metamorfozy

sen letni (estywacja) - okresowe obniżenie intensywności procesów życiowych u niektórych zwierząt (i zapadnięcie w stan odrętwienia) w okresie lata, zwłaszcza podczas suszy, będące przystosowaniem do niekorzystnych warunków w tym okresie

spermatofor - pakiet plemników u części gatunków płazów ogoniastych

systematyka - dział biologii związany z ewolucją, zajmujący się klasyfikowaniem gatunków zwierząt i roślin oraz tworzeniem naturalnego układu obrazującego stopnie pokrewieństwa rodowego

tarczki - są to większe, przeważnie płasko przylegające do skóry łuski; tarczkami określa się np. łuski pokrywające głowę jaszczurek i węży; oraz brzuch i spód ogona u węży. Ich budowa i układ mają istotne znaczenie w systematyce tych zwierząt

tarczki odbytowe (analne) - (łac. scuta anale) tarczki znajdujące się przed odbytem, przykrywające go; występują u jaszczurek (patrz zdjęcie) i węży

tarczka bródkowa - (łac. sc. mentale) (ang.: mental) pojedyńcza tarczka występująca po brzusznej stronie głowy, na końcu pyska u jaszczurek (patrz rysunek) (patrz rysunek 2)

tarczki brwiowe - (łac. scuta supracilaria) (ang.: supraciliary granules) drobne liczne tarczki występujące nad oczami u jaszczurek (patrz rysunek)

tarczki brzuszne (tarczki wentralne) - (łac. scuta ventralia) (ang.: ventral scales) łuski występujące na brzuchu jaszczurek i węży

tarczki ciemieniowe - (łac. scuta parientalia) (ang.: pariental) duże, parzyste tarczki występujące na grzbietowej powierzchni głowy u węży i jaszczurek (patrz rysunek)

tarczka czołowa - (łac. scuta frontale) (ang.: frontal) pojedyńcza, duża tarczka występująca na grzbietowej powierzchni głowy u węży i jaszczurek (patrz rysunek)

tarczka dziobowa - (łac. scuta rostale) (ang.: rostal) tarczka występująca na grzbietowej powierzchni głowy, na końcu pyska u węży i jaszczurek (patrz rysunek)

tarczka międzyciemieniowa - (łac. scuta interparientale) (ang.: interpariental) pojedyńcza tarczka występująca na grzbietowej powierzchni głowy u jaszczurek (patrz rysunek)

tarczka międzynozdrzowa - (scuta internasale) pojedyńcza lub podwójna tarczka występująca na grzbietowej powierzchni głowy u węży i jaszczurek (patrz rysunek)

tarczki nadnozdrzowe - (łac. scuta supranasalia) (ang.: supranasal) parzyste tarczki występujące na grzbietowej powierzchni głowy, w okolicy nozdrzy u jaszczurek (patrz rysunek)

tarczki nadoczne - (łac. scuta supraocularia) (ang.: supraoculars) tarczki występujące u węży i jaszczurek (patrz rysunek) na grzbietowej powierzchni głowy, nad oczami

tarczki nadskroniowe - (łac. scuta supratemporalia) (ang.: supratemporals) tarczki wystepujące na grzbietowej powierzchni głowy u jaszczurek (patrz rysunek)

tarczki nosowe - (łac. scuta nasalia) tarczki występujące u węży w okolicy nozdrzy

tarczki podorbitalne - (łac. scuta suborbitalia) drobne tarczki występujące u jaszczurek pod oczami (patrz rysunek)

tarczki podżuchwowe - (łac. scuta submandibularia) liczne duże tarczki występujące na spodzie głowy u jaszczurek (patrz rysunek)

tarczka policzkowo-oczna - (łac. frenooculare) parzysta tarczka występująca na grzbietowej powierzchni głowy u jaszczurek (patrz rysunek)

tarczka potyliczna - (łac. scuta occipitale) pojedyńcza tarczka występująca na wierzchu głowy u jaszczurek (patrz rysunek)

tarczki przedczołowe - (łac. scuta praefrontalia) parzyste tarczki występujące na wierzchu głowy u jaszczurek (patrz rysunek) i węży

tarczka przedoczna - (łac. praeoculare) parzysta tarczka występująca na grzbietowej powierzchni głowy u węży i jaszczurek (patrz rysunek)

tarczka skroniowa - (łac. scuta temporalia) parzysta tarczka występująca na wierzchu głowy u węży

tarczki uszne - (łac. scuta tympale, tympanicum) drobne tarczki przylegające do otworu usznego

tarczki wargowe dolne - (łac. scuta sublabialia) liczne tarczki okalające krawędź dolnej wargi u jaszczurek (patrz rysunek) i węży

tarczki wargowe górne - (łac. scuta supralabialia) liczne tarczki okalające krawędź górnej wargi u węży i jaszczurek (patrz rysunek)

tarczki zanozdrzowe - (łac. scuta nosofrenalia, scuta postnasalia) parzyste tarczki występujące na grzbietowej powierzchni głowy, w okolicy nozdrzy u jaszczurek (patrz rysunek)

tarczka żwaczna - (łac. scuta massetericum) tarczka występująca u wielu jaszczurek po bokach głowy, za okiem (patrz rysunek)

terytorializm - zachowanie polegające na aktywnej obronie obranego przez danego osobnika (lub grupę osobników) terenu; występuje ono m.in. u niektórych gatunków płazów i gadów

wargi kloakalne - parzyste, miękkie wybrzuszenia otaczające otwór kloakalny u europejskich płazów ogoniastych

worki powietrzne (głosowe) - patrz "rezonatory"

wręgowane (żeberkowane) łuski - łuski wzmocnione listewką (żeberkiem) biegnącą przez środek każdej z nich, wzdłuż jej dłuższej osi

wylinka (linka) - zrogowaciała warstwa martwych komórek naskórka, zrzucana okresowo w postaci cienkiej i przezroczystej błonki z całej powierzchni ciała. Występuje m.in. u płazów i gadów