Przegląd rodzin europejskich płazów
rząd: płazy ogoniaste (Caudata)
rodzina: kątozębne (Hynobiidae)
Rodzina ta liczy obecnie siedem rodzajów i 45 gatunków. Wcześniej wyróżniano jeszcze ósmy rodzaj Liua (teraz przez większą cześć naukowców włączony został do rodzaju Ranodon). Kątozębne występują w Azji (centralnej, północnej i wschodniej), głównie na terenie Rosji i jej dawnych republik (Turkmenistan) i w Afganistanie. Nazwa tych płazów pochodzi od kształtu tzw. zębów podniebiennych, które u tej rodziny są załamane pod ostrym kątem.
rodzina: odmieńcowate (Proteidae)
Ta niewielka rodzina liczy dwa rodzaje i sześć gatunków. Pięć gatunków tej grupy (salamandry błotne* - rodzaj Necturus) zamieszkuje ogromny obszar w północno-wschodniej części Ameryki Północnej. Odmieniec jaskiniowy (Proteus anguinus), jedyny przedstawiciel swego rodzaju, występuje w Europie Południowej. Wszystkie gatunki tej rodziny to zwierzęta obligatoryjnie neoteniczne, prowadzące wodny tryb życia. Charakteryzują się wydłużonym kształtem ciała, skrzelami zewnętrznymi (po trzy pary), dwoma parami szczelin skrzelowych i trzema parami łuków skrzelowych. Przednie i tylne kończyny występują, lecz mają zredukowaną liczbę palców.
rodzina: salamandrowate (Salamandridae)
W ramach tej rodziny wyróżnia się około 73 gatunki. Systematyka rodzajów przechodzi obecnie weryfikację wg niektórych opracowań wymienia się ich piętnaście, podczas gdy bardziej nowatorskie źródła podają ich aż dwadzieścia jeden.
Płazy te zamieszkują prawie całą Europę, północny kraniec Afryki, Azję (zachodnie i południowo-wschodnie jej krańce po Japonię) i Amerykę Północną. Gatunki płazów ogoniastych zamieszkujące Europę są zazwyczaj znacznie lepiej zbadane niż te z Ameryki Północnej, Południowej czy Azji - stąd częste zmiany w ich systematyce.
Wszystkie salamandrowate po przejściu metamorfozy posiadają płuca. Część gatunków tej rodziny (np. rodzaje Salamandra, Salamandrina, Mertensiella i Chioglossa) pędzi głównie lądowy tryb życia, a inne (rodzaje Triturus, Euproctus, Pleurodeles, Notophthalmus, Taricha, Cynops) ziemno - wodny lub wodny. Gatunki płazów ogoniastych prowadzących prawie wyłącznie lądowy tryb życia zwyczajowo nazywa się "salamandrami", a te bardziej związane ze środowiskiem wodnym - "traszkami".
rodzina: salamandry bezpłucne (Plethodontidae)
W obrębie tej rodziny wyróżnia się 27 rodzajów i około 350 gatunków, co czyni ją zdecydowanie najliczniejszą grupą spośród płazów ogoniastych. Przedstawiciele tej rodziny zamieszkują Amerykę Północną, Amerykę Środkową i Południową (jej północną część). Występują też w Europie Południowej (rodzaj Speleomantes). Szczątkowe zasięgi kilku gatunków rodziny Plethodontidae na tym kontynencie tłumaczone są kilkoma teoriami. Jedna z nich głosi, iż salamandry te występowały w swojej obecnej formie i dostały się na tereny dzisiejszej południowej Europy już około 50 milionów lat temu, kiedy oba kontynenty nie były jeszcze rozdzielone. Ponieważ jednak salamandry te występują w bardziej odległej zachodniej części Stanów Zjednoczonych, inna teoria głosi, iż zasięg tego rodzaju był bardzo duży i obejmował tereny dzisiejszych kontynentów: amerykańskiego, europejskiego i azjatyckiego. Niestety, na większości tych terenów płazy te wyginęły i zostały jedynie szczątkowe lokalizacje.
Do niedawna na terenie Europy wyróżniano dwa gatunki salamander bezpłucnych, a obecnie - już siedem. Należą one do jednego rodzaju Speleomantes (dawniej Getriton lub Hydromantes - ta ostatnia nawa znów jest często używana). Wszystkie europejskie gatunki salamander bezpłucnych są do siebie bardzo podobne. Właściwie jedynie specjalista zajmujący się ta grupą zwierząt może prawidłowo oznaczyć do gatunku zwierzę tego rodzaju o nieznanym pochodzeniu. Cechą taksonomiczną umożliwiającą odróżnienie salamander bezpłucnych od innych płazów ogoniastych jest posiadanie przez nie dwóch rowków biegnących od każdego nozdrza prostopadle do górnej wargi (tzw. rowków nosowo-wargowych), zwiększających percepcję bodźców chemicznych. Na świecie najmniejszy przedstawiciel tej rodziny ma długość 2,7 cm, a największy - 32,5 cm.
rząd: płazy bezogonowe (Anura)
rodzina: krągłojęzyczne (Discoglossidae)
W obrębie tej grupy wyróżnia się obecnie dwa rodzaje: krągłojęzyczka* (Discoglossus) i pętówka (Alytes), liczące obecnie łącznie dwanaście gatunków. Płazy te występują w zachodniej i południowej części Europy oraz na niewielkich obszarach północno - wschodniej Afryki i Izraela. Systematyka tej grupy jest przedmiotem licznych sporów i spekulacji. Niektórzy naukowcy uważają np., że z tej grupy należałoby wyłączyć rodzaj Alytes, zaś inni są zdania, że należałoby przyłączyć do niego rodzinę kumakowatych z rodzajami Bombina i Barbourula.
Gatunki pokrewne dzisiejszym krągłojęzycznym znane są z warstw mioceńskich i jurajskich. Szkielet występującej także współcześnie pętówki majorskiej* (Alytes muletensis) wykopano z osadów plejstoceńskich. Pętówka majorska uważana jest za gatunek krytycznie zagrożony. Status Discoglossus montalenti i Alytes dickhilleni jest niepewny.
Gatunek Discoglossus nigriventer prawdopodobnie już wyginął. Występował w Azji Mniejszej (Syria, Izrael). Istnieją jedynie dwa zakonserwowane okazy tego gatunku z lat 40 - 50 ubiegłego wieku.
rodzina: kumakowate (Bombinatoridae)
Ta rodzina składa się z dwóch rodzajów (Bombina, Barbourula) i dziesięciu gatunków. W ostatnich latach grupa ta została wydzielona z rodziny krągłojęzycznych (Discoglossidae). Przynależność i wzajemne pokrewieństwa tych taksonów są jednak wciąż dyskusyjne. Najstarsze znalezione szkielety rodzaju Bombina pochodzą w pliocenu. Rodzina ta zamieszkuje większa część Europy, oraz wschodnią Azję: część Chin, Rosji, Korei i Wietnamu, Indonezji oraz Borneo i Filipiny. Rodzaj płaskogłówka (Barbourula) występuje jedynie na tych dwóch ostatnich wymienionych obszarach.
rodzina: grzebiuszkowate (Pelobatidae)
Ta niewielka rodzina liczyła do niedawna trzy rodzaje: Pelobates, Spea i Scaphiopus. Według ostatnich badań, okazało się, iż w jej skład powinien wchodzić jedynie euroazjatycki rodzaj Pelobates, zaś pozostałe dwie grupy, zamieszkujące Amerykę, powinny być wydzielone do rodziny Scaphiopodidae. Rodzina ta zmniejszyła się więc do czterech gatunków. Badania mitochondrialnego DNA zdają się dowodzić, iż grzebiuszki (Pelobates) są znacznie bliżej spokrewnione z nurzańcami (Pelodytidae), które są ich siostrzaną grupą, niż z rodzajami Spea i Scaphiopus. Pewne jest, iż te dwa ostatnie taksony są sobie najbliższe.
rodzina: nurzańcowate (Pelodytidae)
Ta niewielka rodzina składa się z jednego rodzaju i trzech gatunków: nurzańca błotnego (Pelodytes punctatus), nurzańca kaukaskiego* (Pelodytes caucasicus) i nurzańca iberyjskiego* (Pelodytes ibericus). Zasięg tej grupy obejmuje znacznie oddalone od siebie obszary: zachodniej części Europy (Półwysep Iberyjski i Francja oraz fragment Włoch) i Kaukazu (Pelodytes caucasicus). Badania genetyczne wykazały, iż najbliższe nurzańcom grupy to rodzina liściożab azjatyckich (Megophryidae) i grzebiuszkowatych (Pelobatidae). Gatunki występujące na Półwyspie Iberyjskim są sobie wzajemnie znacznie bliższe genetycznie niż nurzaniec kaukaski.
rodzina: ropuchowate (Bufonidae)
Ta duża rodzina liczy 35 rodzajów i około 480 gatunków. Jej przedstawicieli można spotkać w całej Europie, centralnej i południowej części Azji, w większej części Afryki, w prawie całej Ameryce Południowej oraz centralnej i południowej części Ameryki Północnej. Występują także na wyspach Morza Karaibskiego i w Indonezji. Introdukowane zostały w Australii. Nie występują na Madagaskarze, na Nowej Gwinei i na Tasmanii. Większość przedstawicieli tej grupy ma masywne, krępe ciało, dużą głowę z mniej lub bardziej widocznymi parotydami i grubą, ziarnistą skórę.
rodzina: rzekotkowate (Hylidae)
Ta jedna z większych rodzin płazów bezogonowych liczy około 48 rodzajów i ponad 800 gatunków. Systematyka tej grupy jest wyjątkowo niejasna i budzi dyskusje wśród specjalistów. Ostatnio, w 2005 roku z rzekotkowatych wyłączone zostały rodzaje wchodzące w skład tzw. podrodziny Hemiphractinae (liczącej razem około 79 gatunków): Stefania, Flectonotus, Cryptobatrachus, Gastrotheca i Hemiphractus. Włączono je do rodziny żab południowych (Leptodactylidae). Nie wszyscy jednak uznają tą zmianę za zasadną. Przedstawiciele rzekotkowatych zamieszkują Europę, Azjatycką część Turcji i okolice Kaukazu, Amerykę Południową, Środkową i większą część Ameryki Północnej (za wyjątkiem jej najbardziej północnej części), północną część Afryki, południowo-wschodnią część Azji, Japonię, Nową Gwineę i prawie całą Australię.
rodzina: żaby właściwe (Ranidae)
Ta jedna z największych rodzin płazów bezogonowych liczy pięćdziesiąt jeden rodzajów (wg innych badaczy jedynie 39) i około 774 gatunków. Systematyka tej grupy jest skomplikowana. Poszczególni badacze mają różne propozycje dotyczące wyróżniania podrodzin. Wciąż zmienia się także liczba gatunków i rodzajów.
Przedstawiciele żabowatych zamieszkują te wszystkie kontynenty, na których w ogóle występują płazy bezogonowe. Zamieszkują prawie całą Amerykę Północną, Amerykę Środkową, i północną część Ameryki Południowej, całą Europę oraz większą część Azji. Można je spotkać także w Malezji, Nowej Gwinei i na północnych krańcach Australii. Na tym ostatnim kontynencie mają wyjątkowo mały zasięg. Nie występują na części wysp oceanicznych. Najwcześniejsze kopalne szkielety tej grupy pochodzą z eocenu, z terenu Europy. Wydaje się, iż przodkowie żabowatych pochodzą z Gondwany.
W Europie występują przedstawiciele jednego rodzaju (Rana). Żaby Europy zwyczajowo dzieli się na tzw. "żaby zielone" i "żaby brunatne" (poza zawleczoną z Ameryki żabą ryczącą, której nie można zaliczyć do żadnej z tych grup). Kolor skóry nie jest tu jednak pewną cechą rozpoznawczą, ponieważ "żaby zielone" mogą mieć zabarwienie brunatne lub brązowe. Pewniejszą cechą jest obecność u żab brunatnych ciemnej (ciemnobrązowej lub czarnej) plamy skroniowej po obu bokach głowy. Plama ta nie występuje u "żab zielonych" ale nie zawsze i nie u wszystkich osobników wiodoczna jest u "żab brunatnych". Poza tym żaby zielone mają rezonatory zewnętrzne, a żaby brunatne - wewnętrzne.
rodzina: bezjęzyczne (Pipidae)
W obrębie tej rodziny wyróżnia się pięć rodzajów i 35 gatunków.
Przedstawiciele tej grupy zamieszkują Afrykę Środkową i Południową, północną i środkową cześć Ameryki Południowej oraz Europę (ten ostatni obszar na skutek introdukcji). Dzisiejsze rozmieszczenie tej grupy związane jest z dziejami Ziemi niegdyś obszary Ameryki Południowej i Afryki, wchodząc w skład Gondwany, leżały tuż obok siebie.
Ta grupa płazów osiągnęła prawdziwy i długotrwały sukces ewolucyjny. Liczne skamieniałości świadczą o tym, iż były to pospolite zwierzęta miliony lat temu i nadal tak jest. Co więcej, dzięki pomocy człowieka rozprzestrzeniają się na nowe tereny (Europa).
© Copyrights by Joanna Mazgajska 2005
