Płazy zwyczajowo omawiane są wspólnie z gadami. Przedstawiciele tych dwóch gromad nie zawsze są od siebie odróżniani. Szczególnie często płazy ogoniaste mylone są z jaszczurkami, ponieważ ogólnym pokrojem ciała rzeczywiście bardzo je przypominają. Jednak osoba o niewielkim nawet przygotowaniu może bezbłędnie rozpoznać płaza po całkowitym braku łusek na ciele. Skóra płaza jest przeważnie wilgotna, gładka i błyszcząca, względnie gruzełkowata i matowa - w zależności od gatunku i fazy życia danego osobnika. Poza tym płazy mają przeważnie po cztery palce u przednich kończyn i po pięć u tylnych, natomiast gady (oczywiście te, które w ogóle posiadają kończyny, np. większość jaszczurek) mają zazwyczaj po pięć palców u każdej kończyny. Gromady te różnią się także wieloma cechami budowy anatomicznej (wewnętrznej), omawianych w wielu dostępnych podręcznikach zoologii, a których przedstawienie przekracza ramy tej książki. U dojrzałych płciowo płazów zamieszkujących Europę można wyróżnić dwa podstawowe plany budowy ciała. Jeden z nich jest charakterystyczny dla płazów ogoniastych, a drugi - płazów bezogonowych.

Tułów płaza ogoniastego jest wydłużony, wałeczkowaty, opatrzony u większości gatunków czterema dobrze wykształconymi kończynami i długim ogonem. Głowa jest przeważnie wydłużona, lekko przypłaszczona grzbieto-brzusznie, słabo wyodrębniona z tułowia. Na głowie widoczne są dobrze wykształcone, parzyste oczy i para nozdrzy, a u części gatunków także parzyste gruczoły przyuszne (tzw. parotydy) widoczne jako wydłużone zgrubienia ciągnące się od tylnych krawędzi oczu do końca głowy. Parotydy są skupieniami silnie rozwiniętych gruczołów jadowych, produkujących toksyczną, mazistą ciecz. Mniejsze gruczoły jadowe występują u wielu gatunków w skórze całego ciała. Ich ujścia u części gatunków (np. u salamander) widoczne są wyraźnie jako rzędy małych otworków biegnących wzdłuż linii grzbietu lub/i po bokach ciała. Tułów i ogon płaza ogoniastego może być poprzecznie "segmentowany" - poprzedzielany tzw. bruzdami międzyżebrowymi. Ogon u gatunków prowadzących ściśle lądowy tryb życia jest w przekroju poprzecznym przeważnie owalny, a u gatunków bardziej związanych ze środowiskiem wodnym - z reguły bocznie spłaszczony. U płazów ogoniastych nie ulega odrzuceniu (autotomii). Zdolność tą posiada jedynie salamandra luzytańska (Chioglossa lusitanica). U niektórych gatunków (np. z rodzaju Triturus) wzdłuż tułowia biegną wąskie zgrubienia skóry (tzw. listwy skórne). U części gatunków listwa biegnąca wzdłuż linii kręgosłupa rozrasta się w okresie godowym w cienki płat skóry biegnący także często wokół ogona. Występowanie, wielkość i kształt tego płata skórnego jest cechą gatunkową i związaną z płcią męską. Po stronie brzusznej u nasady ogona płazów ogoniastych znajduje się otwór kloakalny otoczony dwiema wargami kloakalnymi. Ich kształt, wielkość i zabarwienie jest ważną cechą umożliwiającą rozróżnienie płci. W czasie okresu godowego u wielu gatunków płazów ogoniastych (zwłaszcza u samców) występuje charakterystyczna dla gatunku szata godowa na którą często składają się jaskrawe kolory: żółty, pomarańczowy, zielony, niebieski, granat, biały lub czerń.
Postacie larwalne (jeśli takowe występują u danego gatunku) wyraźnie różnią się od osobników dorosłych. Ich ciało przystosowane jest wyłącznie do wodnego trybu życia. Delikatny, smukły i wydłużony tułów przechodzi stopniowo w długi ogon otoczony szerokim i cienkim płatem skórnym. Głowa jest słabo wyodrębniona z tułowia, opatrzona parzystymi oczami i nozdrzami. Na górnej powierzchni ciała, na granicy między głową a tułowiem widoczne są zewnętrzne, parzyste, pierzaste skrzela, umożliwiające oddychanie w środowisku wodnym. Larwy płazów ogoniastych po wykluciu się z jaj (lub urodzeniu) mogą: nie mieć kończyn, mieć tylko przednią parę kończyn, lub mieć wszystkie cztery odnóża. Kończyny larw zakończone są palcami w liczbie takiej jak u dorosłych osobników danego gatunku.

ogólny pokrój ciała płaza ogoniastego

Ciało dojrzałego płciowo płaza bezogonowego składa się z krótkiego, krępego tułowia, dużej, szerokiej, niewyodrębnionej z niego głowy i czterech kończyn. Ogon nie występuje. Na głowie widoczne są duże oczy i para nozdrzy. U części płazów bezogonowych za oczami widoczne są parzyste zgrubienia (parotydy). Poniżej widoczne są przeważnie błony bębenkowe (po jednej z każdej strony głowy). Tylne kończyny mają różną długość. U rodzajów: Rana, Hyla i Pelodytes są bardzo długie, a u pozostałych europejskich rodzajów - krótsze. Ich palce, u części gatunków, są spięte błoną pławną, co ułatwia sprawne pływanie i nurkowanie. U rzekotek na końcach palców widoczne są przylgi umożliwiające wspinanie się tych zwierząt po gładkich powierzchniach.
Skóra płazów bezogonowych jest gładka lub pokryta brodawkami, których wielkość i ułożenie jest cechą gatunkową. Dla rozróżnienia gatunków istotne są także wielkość, kształt i ułożenie brodawek na spodnich powierzchniach dłoni i stóp - tzw. modzeli podeszwowych (piętowych i stawowych).
Ważną cechą taksonomiczną u płazów bezogonowych jest kształt i położenie źrenicy oraz plamistość i barwa ciała.
U niektórych płazów brodawki na skórze tułowia i kończynach ułożone są w regularne rzędy lub łączą się w ciągłe listwy skórne. Na przednich kończynach samców wielu gatunków, w okresie godowym pojawiają się wyraźne, szorstkie zgrubienia skóry - tzw. modzele godowe. U wielu gatunków u samców wewnątrz jamy gębowej występują pojedyncze lub parzyste (zewnętrzne lub wewnętrzne) rezonatory - worki powietrzne wspomagające wydawanie głosów godowych (jednak głosy godowe wydawane mogą być także przez gatunki nie posiadające rezonatorów).
Ważną cechą taksonomiczną u płazów bezogonowych jest kształt i położenie źrenicy oraz plamistość i barwa ciała. Płazy bezogonowe zwyczajowo dzieli się w językach europejskich na "ropuchy" i "żaby". Ropuchę określa się jako krępego płaza o krótkich kończynach i pokrytej brodawkami skórze, a żabę jako płaza smuklejszego, o długich tylnych kończynach i skórze gładkiej. Rozróżnienie to nie przystaje jednak do systematyki płazów bezogonowych i wprowadza wiele nieporozumień. Na przykład nurzaniec błotny (Pelodytes punctatus) ma typowy pokrój ciała żaby, lecz jego ciało gęsto pokryte jest bardzo dużymi brodawkami skórnymi, trudno więc zaliczyć go do jednej z tych grup.
Postacie larwalne płazów bezogonowych (tzw. kijanki) nie przypominają dorosłych osobników. Ciało kijanki składa się z krępego, owalnego korpusu w skład którego wchodzi tułów i zupełnie niewyodrębiona głowa, oraz z długiego, otoczonego szerokim płatem skórnym ogona. Stopniowo, w miarę rozwoju kijanki pojawia się u niej najpierw tylna, a potem przednia para kończyn (odwrotnie niż u larw płazów ogoniastych). U kijanki występują skrzela wewnętrzne, do których woda dostaje się przez otwór gębowy i jest wydalana przez zewnętrzny otwór skrzelowy (spiraculum), którego położenie jest cechą charakterystyczną dla gatunku. Inną cechą diagnostyczną jest budowa aparatu gębowego kijanki złożonego z rogowego "dzioba" i rzędów, twardych chitynowych ząbków, przystosowanych do pobierania pokarmu roślinnego.

ogólny pokrój ciała płaza bezogonowego

©  Copyrights by Joanna Mazgajska 2005


Powrót do spisu treści