Występowanie: Gatunek ten zamieszkuje północną część Płw. Iberyjskiego, Anglię, środkową i północną Francję, Europę środkową i północną (z wyjątkiem najbardziej na północ wysuniętej części Płw. Skandynawskiego i północnej części Rosji). W azjatyckiej części Rosji gatunek ten występuje aż do wyspy Sachalin.

Cechy morfologiczne: Zazwyczaj długość dojrzałych płciowo osobników tego gatunku nie przekracza 60 - 75 cm, znajdowano jednak okazy o długości do 90 cm. Samice są zazwyczaj nieco większe niż samce. Tło grzbietu może być różnie zabarwione: brązowe w różnych odcieniach, srebrzystoszare, żółtawe, oliwkowozielone, niebieskoszare, pomarańczowe, czerwonobrązowe lub miedzianoczerwone. Na tym tle występuje na grzbiecie ciemniejszy od barwy podstawowej zygzak, o falistych lub ostrych skrętach. Rzadziej rysunek grzbietu tworzą odzielone od siebie prążki (u Vipera berus bosniensis) lub też wzoru na grzbiecie w ogóle brak. Wzdłuż każdego z boków ciała występuje zazwyczaj jeden rząd niewielkich, ułożonych w równych odstępach, okrągłych lub poprzecznie wydłużonych, ciemnych plam. Zygzak i plamy po bokach ciała mogą być obrzeżone jaśniejszymi od tła (np. białymi) paskami. U większości okazów na głowie występuje ciemny wzór w kształcie litery "X", lub "Y" z ramionami skierowanymi do tyłu ciała. Podstawa "Y" może być rozszerzona i tworzyć trójkątną plamę zakrywającą przednią część głowy. Po bokach głowy, od tylnych krawędzi oczu do okolic szyi, ciągnie się, zazwyczaj ciemny, podłużny pas, jasno obrzeżony wzdłuż dolnej krawędzi.
Nierzadko zdarzają się całkowicie czarne osobniki, a także okazy jednobarwne: miedzianoczerwone lub pomarańczowe. Spód ciała żmii zygzakowatej jest ciemny, szarobrązowy, stalowoniebieski, czarnobrązowy lub czarny. U części okazów jest jednobarwny, u innych pokryty jasnymi plamkami tworzącymi mozaikowy wzór. Spód ogona jest jaskrawożółty, żółtawy, pomarańczowy, ceglastoczerwony lub czarny. Oczy mają czerwonobrązowe, rzadziej rubinowoczerwone tęczówki i wąskie, pionowe źrenice. Łuski na grzbiecie są wręgowane (żeberkowane), lancetowato wydłużone, ułożone po 21 (rzadziej po 19 - 23) sztuk w ukośnie załamanych rzędach. Liczba tarczek brzusznych wynosi od 132 do 158, zaś tarczek podogonowych: 24 - 46 par.
Ciało tej żmii jest masywne, stosunkowo krępe. Ogon jest krótki, stanowiący 1/14 - 1/6 długości całego ciała, wąski, zakończony wyraźnym "kolcem". Głowa jest spłaszczona grzbieto-brzusznie, niezbyt szeroka w porównaniu z większością europejskich żmij, mniej lub bardziej wyraźnie wyodrębniona z tułowia. Z tyłu jest szersza niż z przodu. Pysk jest krótki, na końcu wyraźnie ścięty. Różnice między płciami są słabo zaznaczone. Samce są nieco smuklejsze, mniejsze i posiadają proporcjonalnie dłuższy ogon niż samice.

Preferowane siedliska: Występuje zarówno na nizinach, wyżynach jak i w górach do 3000 m n.p.m. Jest gatunkiem bardzo plastycznym ekologicznie, zamieszkującym różnorodne środowiska, najczęściej wilgotne, lecz również suche, o dużych różnicach temparatur dnia i nocy. Spotykana jest na łąkach nizinnych i górskich, na bagnach i torfowiskach, na obrzeżach lasów, leśnych polanach, polach uprawnych, rumowiskach skalnych, nasypach kolejowych, w rzadkich lasach iglastych i brzezinach. Chętnie przebywa na brzegach wód: jezior, stawów, strumieni i rzek. Tryb życia: Prowadzi naziemny tryb życia. W zależności od lokalnych warunków klimatycznych może polować nocną lub w dzień: np. podczas wyjątkowo upalnych okresów jest aktywna wyłącznie o zmroku i w nocy, zaś w wysokich górach - w dzień. Wygrzewa się na słońcu najczęściej wczesnym rankiem i późnym popołudniem. Szczególnie aktywna jest w ciepłe, deszczowe dni. Ukrywa się w krzakach, pod korzeniami drzew, w stertach kamieni i w norach gryzoni. W sen zimowy zapada między wrześniem-październikiem a marcem- kwietniem. Spędza go w ziemnych norach na głębokości 5 cm do 2 m. Często wiele osobników zimuje w jednej kryjówce. Żmija zygzakowata jest wężem powolnym i mało płochliwym. Nawet na widok człowieka niechętnie ucieka. Kąsa dopiero przy próbie jej schwytania lub po sprawieniu jej bólu (np. przez nadepnięcie). Jest gatunkiem jadowitym. Jej ugryzienie może być niebezpieczne dla zdrowia, a nawet życia człowieka. Po ukąszeniu przez tego węża konieczne jest podanie surowicy.

Pożywienie: Zjada małe gryzonie (myszowate, nornikowate), ssaki owadożerne (ryjówki, krety), noworodki mysie, pisklęta, żaby "brunatne", jaszczurki i owady (prostoskrzydłe, biegaczowate). Młode żmije pożerają owady, ślimaki, dżdżownice, małe płazy i jaszczurki.

Rozmnażanie: W południowej Szwecji samice przeważnie dojrzewają płciowo w wieku 4 lat. W mniej dogodnych warunkach (przy mniejszej ilości pożywienia), samice rozmnażajš się co drugi rok. Pora godowa żmii zygzakowatej zaczyna się w końcu marca, kwietniu lub maju (rzadziej w czerwcu). Samce walczą o samice, siłując się. Większy sukces rozrodczy mają samce większe. Także większe samice rodzą więcej młodych. Samica może kopulować z więcej niż jednym samcem. Do zapłodnienia komórek jajowych wykorzystywana jest sperma od każdego z samców, a nawet ta przechowywana w drogach rozrodczych samicy (uzyskana w poprzednim sezonie rozrodczym). Żmija ta jest gatunkiem jajożyworodnym. Rodzenie młodych w liczbie od 5 do 22 sztuk, przypada na lipiec - październik. Większe samice rodzą więcej młodych. Węże po urodzeniu mają długość 9,5 - 21,3 cm. Wiele samic umiera po porodzie z wycieńczenia, gdyż w czasie ciąży z reguły siedzą w ukryciu i nie polują.

Podgatunki: W obrębie tego gatunku wyróżnia się trzy podgatunki: Vipera berus berus (większa część europejskiego zasięgu) Vipera berus bosniensis (obszary byłej Jugosławii: od południowej Słowenii do Macedonii), Vipera berus sachalinensis (Azja po wyspę Sachalin).

* Wąż ten dość pospolicie występuje na terenie całej Polski. Znajduje się w naszym kraju pod całkowitą ochroną prawną.

Literatura:

- Capula M., Luiselli L., Anibaldi C. (1992) - Complementary study on the reproductive biology in female adder, Vipera berus from eastern Italian Alps.- Vie-Milieu., 42 (3-4): 327 - 336 pp.
- Gruber U. (1989) - Die Schlangen Europas und rund ums Mittelmeer.- Kosmos, Stuttgart, 248 pp.
- Arnold E.N., Burton J. A. (1992) - A Field Guide to the Reptiles and Amphibians of Britain and Europe.- Collins, London, 272 pp.
- Trutnau L. (1981) - Schlangen im Terrarium, Band 2: Giftschlagen. - Ulmer, Stuttgart, 200 pp.
- Madsen T, Shine R.(1992) - Determinants of reproductive success in female adders, Vipera berus. - Oecologia 92 (1): 40 - 47.
- Juszczyk W. (1987) - Płazy i gady krajowe. Część 3: Gady (Reptilia). - Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 214 pp.
- Madsen T. (1988) - Reproductive succes, motality and sexual size dimorphism in the adder, Vipera berus. - Holarct. - Ecol., 11 (1): 77 - 80 pp
- Stille B., Madsen T., Niklasson M.(1986) - Multiple paternity in the adder, Vipera berus.- Oikos. 47 (2): 173 - 175 pp

©  Copyrights by Joanna Mazgajska 2005
Powrót do spisu treści