Występowanie: W Europie wąż ten zamieszkuje Bałkany i część Alp Wschodnich (obszar należący do północnych Włoch) oraz wyspy Cyklady na Morzu Egejskim. Poza Europą gatunek ten występuje w zachodniej Turcji i na Kaukazie.

Cechy morfologiczne: Dojrzałe płciowo osobniki osiągają długość do 60 - 90, maksymalnie - do 110 cm. Żmije nosorogie zamieszkujące wyspy są mniejsze - osiągają długość 40 - 50 cm. Samce są wyraźnie większe od samic. Zabarwienie grzbietu jest jaśniejsze niż po bokach ciała. Barwą podstawową u żmii nosorogiej może być kolor biały, szary, szarooliwkowy, brązowy, czerwonobrązowy, żóty lub pomarańczowy. Znane są także jednolicie czarne okazy. Rysunek grzbietu składa się najczęściej z zygzaka biegnącego wzdłuż kręgosłupa o łagodnych, falistych skrętach i ostro zarysowanch konturach, czasami czarno obrzeżonego. Rzadziej jest to rząd połączonych ze sobą cienkimi paskami okrągławych lub romboidalnych plam, lub prosty pas o falistych brzegach. U podgatunku Vipera ammodytes transcaucasiana wiele osobników ma na grzbiecie wzór złożony z dwóch rzędów poprzecznych, ułożonych naprzemianlegle prążków. Koniec ogona żmii nosorogiej może być żółto zabarwiony. Po bokach ciała biegną rzędy (1 - 3) okrągławych, ciemnych plam o rozmytych konturach. Grzbiet głowy może być jednobarwny lub pokryty ciemnym rysunkiem. Rysunek ten łączy się często z zygzakiem na karku i może składać się z dwóch ukośnych, zgiętych pod kątem plam połączonych z wzorem grzbietowym na kształt szczypiec. Rysunek głowy może też przybierać kształt litery "X", "V" lub składać się z kilku drobnych nieregularnych plam. Po bokach głowy występuje przeważnie ciemny pas. Zabarwienie samców jest zazwyczaj bardziej kontrastowe i intensywniejsze niż u samic. Brzuch żmii nosorogiej jest szary, czerwonawy lub żółtoszary. Często pokryty jest on ciemnymi plamami, które mogą tworzyć marmurkowy wzór. Spód ogona jest zielony, żółty lub czerwony. Masywne, długie w porównaniu z innymi europejskimi żmijami ciało tego węża zakończone jest krótkim ogonem. Głowa jest szeroka, spłaszczona, sercowata, wyraźnie oddzielona od tułowia. Łuski nad oczami tworzą wyraźnie wystające "brwi". Na tle złocistych lub srebrzystych, metalicznie błyszczących tęczówek widoczne są pionowe, wąskie źrenice. Pysk jest zazwyczaj na końcu tępo ścięty, rzadziej zaokrąglony (podgatunek Vipera ammodytes transcaucasiana). Na górnej krawędzi pyska małe łuski otaczają skierowany pionowo ku górze, lekko zagięty ku tyłowi, charakterystyczny mięsisty wyrostek (stąd nazwa). Wręgowane łuski ułożone są na grzbiecie po 21 - 23 w każdym ukośnie załamanym rzędzie. Liczba tarczek brzusznych wynosi 150 - 163 sztuk.

Preferowane siedliska: Gatunek ten występuje zarówno na nizinach, wyżynach, jak i górach - do 2000 m n.p.m. Przeważnie jednak zasięg pionowy tego gatunku nie przekracza 600 m n.p.m. Żmija nosoroga występuje w różnych środowiskach: na suchych obszarach porośniętych krzakami, wśród rumowisk skalnych, w makii, w okolicach starych murów, wśród kamieni, na łąkach, w zdziczałych ogrodach, na brzegach lasów, w rzadkich lasach dębowych, na ugorach i na brzegach zbiorników wodnych: strumieni, rzek, stawów i jezior. Wbrew swojej niemieckiej nazwie - "sandotter" (żmija piaskowa) wąż ten wyraźnie unika terenów piaszczystych, występując przeważnie na podłożu żwirowym, skalistym lub kamienistym.

Tryb życia: Żmija ta prowadzi wyłącznie lądowy i naziemny tryb życia. Wykazuje aktywność dzienną i zmierzchową (wtedy przeważnie poluje). Lubi wygrzewać się w silnym słońcu. Jest stosunkowo powolnym wężem. Jest gatunkiem jadowitym. Nie jest agresywna - w razie niebezpieczeństwa zawsze usiłuje uciec. Pozbawiona takiej możliwości głośno ostrzegawczo syczy i kąsa. Żmija ta jest jednym z najjadowitszych węży europejskich. Jej jad oddziaływuje na układ krwionośny. Po ukąszeniu konieczne jest podanie surowicy. Wypadki zejść śmiertelnych po ugryzieniu tego węża są jednak słabo udokumentowane. Żmija nosoroga hibernuje zimą, między marcem - kwietniem a październikiem. Sen zimowy spędza w szczelinach skalnych, w stertach kamieni i w norach gryzoni. Często wiele żmij zimuje w tej samej kryjówce.

Pożywienie: Zjada myszy i inne małe ssaki, ptaki, jaszczurki i małe węże. Ofiary uprzednio zabija przez ukąszenie. Młode żywią się małymi jaszczurkami i noworodkami mysimi.

Rozmnażanie: Kojarzenie odbywa się między kwietniem a majem. Przy większej liczbie żmij dochodzi do walk między samcami o samice. W końcu sierpnia lub we wrześniu samica rodzi 4 - 20 młodych o długości 15 - 22 cm.

Podgatunki: Na terenie Europy wyróżnia się 6 podgatunków: podgatunek nominalny - Vipera ammodytes ammodytes, Vipera ammodytes gregorwallneri, Vipera ammodytes meridionalis, Vipera ammodytes montandoni, Vipera ammodytes ruffoi. Poza Europą (Azja Mniejsza) występuje podgatunek Vipera ammodytes transcaucasiana. Literatura:

- Gruber U. (1989) - Die Schlangen Europas und rund ums Mittelmeer.- Kosmos, Stuttgart, 248 pp.

- Arnold E.N., Burton J. A. (1992) - A Field Guide to the Reptiles and Amphibians of Britain and Europe.- Collins, London, 272 pp.

- Trutnau L. (1981) - Schlangen im Terrarium, Band 2: Giftschlagen. - Ulmer, Stuttgart, 200 pp.

©  Copyrights by Joanna Mazgajska 2005