Występowanie: Gatunek ten zamieszkuje większą część Europy z wyjątkiem Irlandii, znacznej części Wielkiej Brytanii, północnej części Płw. Skandynawskiego i południowej części Płw. Iberyjskiego. Poza Europą gniewosz plamisty występuje w azjatyckiej części Rosji po rzekę Toboł. Południowa granica zasięgu tego węża obejmuje góry Kaukaz, północną Turcję i północny Iran.

Cechy morfologiczne: Dojrzałe płciowo osobniki gniewosza plamistego osiągają długość 50 - 70 cm, maksymalnie do 87 cm. Grzbiet tego gatunku ma zabarwienie szare, brązowe w różnych odcieniach, żółtawe, oliwkowe lub różowoczerwone. U samic zabarwienie jest bardziej szare, a u samców bardziej czerwonawe. Środek grzbietu jest często jaśniejszy niż boki. Na tle barwy podstawowej, wzdłuż grzbietu widoczne są dwa (znacznie rzadziej cztery) rzędy mniej lub bardziej wyraźnych ciemnych plam. Plamy z obu rzędów u poszczególnych okazów mogą być rozmaicie ułożone względem siebie: naprzemianlegle, naprzeciwlegle lub też łączyć się ze sobą tworząc poprzeczne lub ukośne prążki, ewentualnie (rzadko) jednolity zygzak. U samic wzór na ciele jest bardziej kontrastwy i wyraŸny niż u samców. Grzbiet głowy może być jednolicie ciemno zabarwiony lub pokryty ciemnym wzorem o różnym kształcie np. litery "U" , serca itp. Po bokach głowy znajduje się ciemny pas zaczynający się w okolicach nozdrzy i biegnący do okolic krawędzi szczęk lub dalej wzdłuż boków szyi. Brzuch jest szary w różnych odcieniach, przeważnie ciemny, czerwonobrązowy, pomarańczowoczerwony do czarnego. Jest on jednolity lub pokryty czerniawymi, żółtawymi lub różowymi cętkami i plamkami, które licznie występując mogą tworzyć marmurkowy wzór. Młode osobniki mają ubarwienie podobne jak u dorosłych, ale wzór na ich ciele jest bardziej kontrastowy i ciemniejszy. Grzbiet głowy jest u nich prawie czarny. Ciemne smugi po jej bokach są prawie niewidoczne. Brzuch młodych gniewoszy jest jednolicie ceglastoczerwony do miedzianobrązowego. Ciało tego węża jest dość mocno zbudowane. Głowa jest stosunkowo wąska, słabo wyodrębniona z tułowia. Pysk jest krótki, na końcu zaokrąglony. Długość ogona samców stanowi średnio 20% długości całego ciała, a u samic - 16%. Oczy mają okrągłe źrenice i złociste tęczówki. Grzbiet tego węża jest zaokrąglony, a brzuch płaski. Łuski na grzbiecie są gładkie (niewręgowane) ułożone po 19 sztuk w każdym ukośnie załamanym rzędzie. Liczba łusek na brzuchu wynosi u samców od 150 do 182, a u samic od 170 do 200 sztuk.

Preferowane siedliska: Na północy zasięgu gatunek ten zamieszkuje przeważnie tereny nizinne, wyżynne i niewysokie góry (do 1000 m n.p.m.), zaś na południu Europy - góry do 2000 m n.p.m. W górach Kaukaz jego pionowy zasięg dochodzi nawet do 3000 m n.p.m. Zamieszkuje przeważnie otwarte obszary z dużą liczbą kryjówek (kamieni, krzaków), rzadkie lasy i ich obrzeża, stoki gór i pagórków porośnięte krzakami, nasypy kolejowe, winnice i ruiny starych domów. Szczególnie na północy zasięgu preferuje suche, dobrze nasłonecznione tereny z niską, skąpą roślinnością. Tylko wyjątkowo zasiedla obszary wilgotne czy nawet podmokłe. Na południu Europy zamieszkuje skaliste tereny porośnięte lasem sosnowym, rzadziej liściastym oraz otwarte tereny, np. makię. Można go spotkać go także w pobliżu siedzib ludzkich.

Tryb życia: Gatunek ten prowadzi ściśle lądowy i raczej naziemny tryb życia. Wykazuje aktywność dzienną. Dobrze wspina się na niewysokie krzaki. Jest dobrym pływakiem. Gniewosz ucieka stosunkowo niechętnie, licząc na to, iż nie zostanie zauważony dzięki swojemu maskującemu ubarwieniu. Schwytany - broni się agresywnie wielokrotnie i mocno kąsając, oraz wyrzucając cuchnącą wydzielinę swoich gruczołów analnych. Nie jest jadowity. Sen zimowy tego gatunku trwa od końca września - początku października do końca marca - początku kwietnia. We Włoszech sen zimowy tego gatunku trwa do lutego, a w Europie wschodniej do końca marca lub początku maja. Gniewosz plamisty hibernuje głównie w norach ziemnych. Po schwytaniu ofiary otwartą paszczą, unieruchamia ją po czym zwykle jeszcze żywš połyka.

Pożywienie: Żywi się głównie różnymi gatunkami jaszczurek. Znacznie mniej chętnie zjada węże, płazy, ryjówki, myszy i pisklęta ptaków, ryby, dżdżownice, owady i pająki. U tego gatunku powszechnie obserwowane jest zjawisko kanibalizmu, nawet samicy względem swojego potomstwa.

Rozmnażanie: Jest gatunkiem jajożyworodnym. Kojarzenie par zachodzi w kwietniu lub w maju. Ciąża trwa 4 - 5 miesięcy. Samica rodzi młode między końcem sierpnia a początkiem września, rzadziej w październiku lub listopadzie. Młodych w miocie jest kilka - kilkanaście (maksymalnie 19) o długości 12 - 21 cm.

Podgatunki: W obrębie tego gatunku wyróżnia się dwa podgatunki: Coronella austriaca austriaca (większa część zasięgu), Coronella austriaca fitzingeri (południowe Włochy i Sycylia).

* Gatunek ten uważany jest obecnie za bardzo rzadki na terenie Polski, jednak znane sa jego stanowiska z różnych częsci naszego kraju, zarówno nizinnych jak i górskich - gdzie wydaje się iż jest go wcišż stosunkowo najwięcej. Jego nowe stanowiska powinny być zgłaszane. Mimo iż jest pod całkowitą ochroną prawną, często jest zabijany przez ludzi mylących go ze żmiją zygzakowatą (Vipera berus).

Literatura:

- Bohme W. (ed). (1993) - Handbuch der Reptilien und Amphibien Europas, Band 3: Schlangen (Serpentes) I (Typhlopidae, Boidae, Colubridae 1: Colubrinae). - AULA - Verlag, Wiesbaden, 479 pp.

- Gruber U. (1989) - Die Schlangen Europas und rund ums Mittelmeer.- Kosmos, Stuttgart, 248 pp.

- Arnold E.N., Burton J. A. (1992) - A Field Guide to the Reptiles and Amphibians of Britain and Europe.- Collins, London, 272 pp.

- Trutnau L. (1981) - Schlangen im Terrarium, Band 1: Ungiftige Schlangen, - Ulmer, Stuttgart, 200 pp.

©  Copyrights by Joanna Mazgajska 2005