Występowanie: Gatunek ten zamieszkuje większą część Europy, z wyjątkiem: południowej Francji, większej części Płw. Iberyjskiego, większej części Włoch, wschodniego wybrzeża Adriatyku, południowej i wschodniej części Płw. Bałkańskiego (i Niziny Rumuńskiej), Niziny Czarnomorskiej i południowej części europejskiej Rosji. Poza Europą jaszczurka żyworodna występuje w północnej Azji do Amuru i do wyspy Sachalin na Dalekim Wschodzie.

Cechy morfologiczne: Dojrzałe płciowo osobniki tego gatunku osiągają długość do 20 cm. Grzbiet ciała jaszczurki żyworodnej ma zabarwienie szare, zielonkawe (nigdy intensywnie zielone) i brązowe w różnych odcieniach. Grzbiet jest często jaśniejszy niż boki ciała. Wzór na ciele tej jaszczurki jest delikatny, składający się z drobnych, ciemnych (zazwyczaj ciemnobrązowych) plamek oraz cienkich jasnych i ciemnych linii. Często na jasnobrązowym pasie środka grzbietu występują trzy wzdłużne rzędy niewielkich ciemnych plam. Plamy te w poszczególnych rzędach mogą łączyć się ze sobą, tworząc jednolite linie. Po bokach grzbietu i między nasadami kończyn przednich i tylnych, biegną przeważnie wzdłużne, białawe lub żółtawe linie (razem cztery). Po bokach ciała występuje zazwyczaj kilka wzdłużnych rzędów plam. Czasami ciemne plamy składające się na rysunek ciała tej jaszczurki mają jasne środki. Grzbiet głowy jest gładki lub pokryty ciemnymi plamami. Podobne plamy mogą występować na przednim odcinku niezregenerowanego ogona. Przez środek brzucha samców w okresie godowym biegnie barwna smuga szerokości czterech wzdłużnych rzędów łusek, w kolorze pomarańczowym (w różnych odcieniach), leżąca na jasnokremowym tle. Oprócz tego na brzuchu samca występują czarne cętki. Brzuch samicy jest (prawie zawsze) bezplamisty. Ma on barwę jednolicie żółtą lub jasnoperłową (często z różowym odcieniem). Ciało tej jaszczurki jest dość delikatne i smukłe, na grzbiecie spłaszczone. Głowa jest mała, spłaszczona i wyjątkowo krótka (patrz zdjęcie). Koniec pyska jest tępo zaokrąglony, trójkątny. Ogon jest długi i gruby, na dalszych odcinkach ulega stopniowemu zwężeniu. Jego długość 1,5 do ponad 2 razy przekracza długość reszty ciała. Kończyny są dość krótkie. W skład ząbkowanego kołnierzyka wchodzi 6 - 12 łusek. Bruzdy gardzielowej brak. Łuski na grzbiecie są dość duże, wydłużone, sześciokątne, wyraźnie wręgowane, ułożone po 22 - 41 w jednym poprzecznym rzędzie. Łuski pośrodku grzbietu są wręgowane i węższe, a po bokach ciała: gładkie i szersze. Łuski na brzuchu są czworokątne, ułożone w 6 - 8 wzdłużnych rzędach i 21 - 33 poprzecznych. Zewnętrzne i środkowe wzdłużne rzędy łusek brzusznych są węższe niż pozostałe. Liczba otworów udowych wynosi po 5 - 16 z każdej strony. Nasada ogona u samca jest szersza niż u samicy.

Preferowane siedliska: Jaszczurka ta zamieszkuje zarówno niziny, wyżyny, jak i góry. Na północy zasięgu występuje na terenach niżej położonych (np. na Płw. Skandynawskim do 300 m, rzadziej do 700 m n.p.m.), zaś na południu zasięgu - także wysokie góry (w południowych Karpatach do 2400 m n.p.m.). Można ją znaleźć w środowiskach niezbyt nasłonecznionych i wilgotnych. Występuje na piaszczystych wydmach, na gruntach uprawnych, w zaroślach, na mokradłach i torfowiskach, na leśnych polanach, na obrzeżach lasów (na Sachalinie - lasów bambusowych), na stepach i w tundrze syberyjskiej. Często spotykana jest w pobliżu zbiorników wodnych. Na wybrzeżu Adriatyku gatunek ten jest znacznie bardziej związany ze środowiskiem wodnym niż na północy zasięgu. Występuje tam nad stawami, jeziorkami i innymi zbiornikami wodnymi. W górach występuje często także w suchych, pozbawionych zbiorników wodnych terenach (jednak podgatunek Zootoca vivipara carniolica preferuje w górach stosunkowo wilgotne środowiska), wśród skał, na łąkach górskich, w usypiskach kamieni, w szkółkach drzew iglastych i na porębach leśnych.

Tryb życia: Jest gatunkiem lądowym i naziemnym. Wykazuje dzienną aktywność. Umie wspinać się na gałęzie drzew i krzewów. Doskonale pływa. Porusza się niezbyt szybko - dość łatwo można ją schwytać. Przebywając w okolicy zbiornika wodnego, zaniepokojona nurkuje pod wodę. Szczególnie na południu zasięgu chętnie wygrzewa się na brzegach zbiorników wodnych, a nawet na powierzchni lustra wody, np. na szerokich liściach roślin wodnych, np. grzybieni (Nymphea sp.). Długość snu zimowego tego gatunku zależy od klimatu na danym obszarze i jest bardzo zmienna, np. hibernacja w Europie środkowej trwa do końca lutego lub marca, ale na Płw. Kolskim aż do połowy czerwca.

Pożywienie: Zjada owady, pająki, wije, ślimaki i dżdżownice.

Rozmnażanie: Na większej części swego geograficznego zasięgu gatunkiem jajożyworodnym, jednak na południu Europy (w północno-zachodniej części zasięgu) część populacji jest jajorodna (obszar od Gór Kantabryjskich w północnej Hiszpanii do Pirenejów i nizin Basenu Akwitańskiego południowo-zachodniej Francji oraz obszar zasięgu podgatunku Zootoca vivipara carniolica - patrz: Podgatunki). W Europie środkowej kojarzenie zachodzi między majem a czerwcem, rzadziej w końcu marca. Młode jaszczurki są rodzone po ok. 50 - 90 dniach od zapłodnienia jaj, często w sierpniu lub wrześniu, rzadziej w lipcu lub październiku. Osłony jajowe pękają często dopiero w czasie porodu, jeszcze w ciele samicy. W Pirenejach i na Sachalinie samica składa jaja, z których jaszczurki wylęgają się często po około godzinie (do 24 godzin) od złożenia. Jaja mają kolor granatowy i wymiary 12 na 9 mm. Liczba młodych (lub jaj) wynosi od 2 do 13 sztuk. Młode po urodzeniu mają ok. 4 - 4,6 cm długości.

Podgatunki: W obrębie tego taksonu wyróżnia się cztery podgatunki: Zootoca vivipara vivipara, Zootoca vivipara pannonica, Zootoca vivipara carniolica (jajorodna, zamieszkująca niezbyt rozległy obszar obejmujący austriackie Alpy Karnijskie, sąsiadujący z nimi obszar Słowenii oraz północno-wschodnie i północno-zachodnie Włochy i Zootoca vivipara sachalinensis (Azja północno-wschodnia).

* Gatunek ten występuje na terenie całej Polski. Znajduje się w naszym kraju pod całkowitą ochroną prawną.

Literatura:
- Bohme W. (ed). (1984) - Handbuch der Reptilien und Amphibien Europas, Band 2: Echsen (Sauria) II (Lacerta). - AULA - Verlag, Wiesbaden, 416 pp.
- Juszczyk W. (1987) - Płazy i gady krajowe. Część 3: Gady (Reptilia). - Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 214 pp.
- Surget-Groba Y., Heulin B., Ghielmi S., Guillaume C.,Vogrin N. (2002) - Phylogeography and conservation of the populations of Zootoca vivipara carniolica - Biological Conservation, 106: 365 - 372

©  Copyrights by Joanna Mazgajska 2005
Powrót do spisu treści