.

Występowanie: W Europie gatunek ten stwierdzono w trzech odizolowanych od siebie stanowiskach na Nizinie Nadkaspijskiej (w okolicach rzek: Wołga i Ural oraz miejscowości Starogladkowskaja). Poza Europą występuje w Azji Centralnej po północno-zachodnie Chiny i Mongolię, w Azji Mniejszej i w północnym Iranie.

Cechy morfologiczne: Dojrzałe płciowo osobniki tego gatunku osiągają długość do 12 cm. Zabarwienie grzbietu ciała u tego gatunku jest zmienne, zgodne z kolorem podłoża, na którym żyje dana populacja, poza tym może się zmieniać u danego osobnika (pełni rolę komunikacyjną). Grzbiet pokryty jest przeważnie małymi, ciemnymi plamkami. Na górnych powierzchniach kończyn i ogona widoczne są często mniej lub bardziej wyraźne, brązowe lub czarne poprzeczne plamy. Po obu stronach szyi widoczne są niebieskie, parzyste plamy o różowym lub czerwonym środku. Na podgardlu widoczny jest ciemny, marmurkowy wzór. Brzuch jest biały, z szarym nalotem. Spód ogona jest ciemny, z czerwonym u samca i niebieskim u samicy końcem. Tułów jest spłaszczony grzbieto-brzusznie. Głowa jest okrągła i szeroka, o bardzo krótkim, tępo ściętym pysku. W okolicach szyi występują poprzecznie ułożone fałdy skórne. Kończyny są stosunkowo krótkie. Ogon jest nieco krótszy od reszty ciała i nie ulega odrzuceniu. U nasady jest on mocno spłaszczony i szeroki, zaś w dalszych odcinkach węższy i w przekroju okrągły. Łuski na grzbiecie są gładkie, czasami zakończone małym kilem i zróżnicowane: między drobniejszymi łuskami leżą znacznie większe tarczki (pojedynczo lub w grupach po kilka). Po bokach ciała te większe tarczki mogą być ułożone w 3 - 4 podłużnych rzędach. Łuski na ogonie nie są ułożone w pierścieniach. Gruczoły udowe ani przedanalne nie występują. Młodociane osobniki różnią się od dorosłych pokryciem grzbietu i boków ciała wyłącznie drobnymi, jednolitej wielkości łuskami, brakiem kolorowych plam po bokach szyi i jasnym (od spodu) końcem ogona.

Preferowane siedliska: Jaszczurka ta występuje głównie na nizinach, wyżynach, rzadziej w górach (do 1000 m n.p.m. w pobliżu Tabriz w Azerbejdżanie). Phrynocephalus helioscopus preferuje suche, otwarte tereny o raczej twardym, spękanym podłożu, skąpo porośnięte trawą: stepy (np. z Artemisia), półpustynie żwirowe i gliniaste. Rzadziej występuje na brzegach potoków i jezior. Sporadycznie występuje na podłożu piaszczystym.

Tryb życia: Jest gatunkiem lądowym, wykazującym aktywność dzienną. Jaszczurka ta ukrywa się w norach wykopanych przez gryzonie i przez większe owady oraz w szczelinach erozyjnych. Mniejsze ofiary przeważnie chwyta językiem, zaś większe - całą paszczą. Zaniepokojona nie ucieka, lecz przylega płasko do ziemi (dzięki swemu maskującemu ubarwieniu jest wtedy prawie niewidoczna). Krągłogłówka ta jest gatunkiem stadnym, żyjącym w dużych grupach liczących po 12 - 20 osobników, zamieszkujących wspólne terytorium. Podczas okresu godowego samce rywalizują ze sobą o terytorium przyjmując imponujące postawy, polegające m.in. na energicznym poruszaniu ogonem, do walk jednak nie dochodzi. Sen zimowy u tego gatunku przypada na okres od września - listopada do końca marca - kwietnia.

Pożywienie: Zjada głównie mrówki, rzadziej małe chrząszcze i termity.

Rozmnażanie: Między rzekami Wołgą a Uralem rozmnażanie zachodzi od końca maja do czerwca. Samica składa jaja przeważnie 2 - 3 razy w roku, po 2 - 7 sztuk w jednym złożeniu. Jaja są białe o wymiarach: 7 - 8,2 mm na 11 - 12,5 mm. Inkubacja jaj trwa ok. 40 dni. Młode z pierwszej partii jaj wykluwają się w lipcu. świeżo wylęgłe młode mają długość 4,2 do 4,9 cm.

Podgatunki: W obrębie tego taksonu wyróżniane są dwa podgatunki: Phrynocephalus helioscopus helioscopus i Phrynocephalus helioscopus persicus.

©  Copyrights by Joanna Mazgajska 2005