Występowanie: Zwarty zasięg występowania tego gatunku obejmuje wschodnie wybrzeże Adriatyku, Płw. Bałkański i wybrzeża Morza Czarnego aż do okolic Konstancy. Żółtopuzik bałkański występuje także na Krymie i na wschodnim wybrzeżu Morza Czarnego, oraz (sporadycznie) na zachodnim wybrzeżu Morza Kaspijskiego. Poza Europą występuje na Kaukazie, w Izraelu, Iraku, Iranie, w Turkmenii, Uzbekistanie, Tadżykistanie oraz Kazachstanie i Kirgizji.

Cechy morfologiczne: Dojrzałe płciowo osobniki tego gatunku osiągają długość do 140 cm. Grzbiet ciała dorosłych osobników ma zabarwienie żółtawe do ciemnobrązowego. Głowa jest często jaśniejsza od reszty tułowia. Spód ciała jest jaśniejszy niż grzbiet, często pokryty czerwonawymi plamami. Młode żółtopuziki mają charakterystyczny wzór na głowie i grzbiecie, utworzony z poprzecznych i ukośnych ciemnych prążków i plamek, pokrywających także głowę. Po pierwszej wylince rysunek ten zanika, a ciało przyjmuje bardziej jednolity, brązowy kolor. Ciało tej jaszczurki ma charakterystyczny kształt (nie do pomylenia z innymi europejskimi gadami). Jest wydłużone, wężokształtne. Mniej więcej od połowy długości tułowia zwęża się stopniowo, lecz równomiernie. W najszerszym miejscu grubość tułowia żółtopuzika może być równa grubości nadgarstka człowieka. Po bokach tułowia tej jaszczurki, od okolic szyi do okolic odbytu ciągną się charakterystyczne, głębokie szczeliny. Mają one znaczenie termoregulacyjne - otwierają się przy wysokich temperaturach powietrza, a zaciskają przy niskich. Ogon jest ok. 1,5 raza dłuższy od reszty ciała. Rzadko ulega on odrzuceniu i słabo się regeneruje. Żółtopuzik jest jaszczurką beznogą. Jedynie po obu stronach otworu kloakalnego znajdują się parzyste wyrostki stanowiące pozostałości tylnych kończyn. Głowa jest duża, nie wyodrębniona z tułowia. Otwory uszne są małe, ale wyraźnie widoczne. Zęby są masywne, gęsto osadzone. Łuski na ciele tego zwierzęcia są błyszczące, prostokątne, poprzecznie rozszerzone, u młodych osobników żeberkowane na całym ciele, a u dorosłych tylko na ogonie. Samiec ma proporcjonalnie nieco dłuższy ogon, a samica - głowę i tułów. Łuski na grzbiecie ułożone są po 12 - 14 sztuk w każdym poprzecznym rzędzie (razem w 93 - 110 poprzecznych rzędach). Łuski na brzuchu ułożone są w 10 wzdłużnych rzędach i 112 - 124 poprzecznych. Łuski na grzbiecie żółtopuzika są prostokątne. U młodych jaszczurek wyraźnie wręgowane, zaś u dojrzałych osobników - na tułowiu gładkie, a na ogonie wręgowane.

Preferowane siedliska: Pionowy zasięg tego gatunku zależy od klimatu panującego na danym obszarze i tak na Krymie sięga wysokości 700 m, a w górach na południu Europy - 2300 m n.p.m. Na Płw. Bałkańskim żółtopuzik zasiedla zarówno biotopy naturalne jak i antropogeniczne. Lubi siedliska lekko zadrzewione i zakrzaczone (np. makię), ciepłe i suche. Można go znaleźć na zboczach żwirowych i skalistych, lecz także na nieużytkach rolnych, miedzach, obrzeżach łąk, tarasach winnic, w bezpośredniej bliskości wiejskich zabudowań, w okolicach suchych murów. Chociaż nie umie pływać, chętnie przebywa w okolicach brzegów wód.

Tryb życia: Żółtopuzik prowadzi ściśle lądowy, naziemny tryb życia. Młode wykazują aktywność zmierzchową. Dorosłe są aktywne głównie za dnia, jednak latem w czasie najgorętszych godzin pozostają w ukryciu. Jaszczurka ta porusza się szybko i zwinnie. Jej kryjówki stanowią nory gryzoni, duże sterty kamieni, gęste krzaki. Oddala się od nich w poszukiwaniu pokarmu na odległość 200 - 300 m. Widzi ofiary dopiero z odległości 20 cm. Mniejsze ofiary (owady) po prostu łapie pyskiem i połyka, natomiast większe dusi przyciskając do ziemi i owijając się wokół nich. W zagrożeniu szybko ucieka. Złapany żółtopuzik nie gryzie, lecz wyrzuca cuchnącą zawartość otworu kloakalnego. Hibernuje w różnych terminach, w zależności od lokalnych warunków klimatycznych. W Dagestanie między lipcem a sierpniem może zapadać w sen letni.

Pożywienie: Zjada zarówno różne owady (biegaczowate, prostoskrzydłe, motyle) jak i pajęczaki, mięczaki, ssaki i węże (także jadowite).

Rozmnażanie: Kojarzenie u tej jaszczurki następuje po przebudzeniu się ze snu zimowego: od marca do czerwca. Samica składa od 6 do 12 jaj. Ich wielkość jest zmienna i wynosi: 35 - 39 mm na 19 - 20 mm. Inkubacja jaj trwa ok. 45 dni. Młode jaszczurki wykluwają się między lipcem a wrześniem.

Podgatunki: Oprócz podgatunku nominalnego (Ophisaurus apodus apodus) wyróżnia się podgatunek Ophisaurus apodus thracius występujący w zachodniej części zasięgu geograficznego tego gatunku.

©  Copyrights by Joanna Mazgajska 2005
Powrót do spisu treści